Một đêm nhạc thành công là kết quả của sự phối hợp nhịp nhàng giữa nghệ sĩ, nhạc sĩ, ê kíp sản xuất và trải nghiệm khán giả - Ảnh: BTC
Đầu năm mới, biên vài ý nghĩ về nghề nhân chuyện con số 4 ồn ào mấy hôm nay. Có thể chia sẻ này nhiều người cũng đã biết, nhưng cứ kể ra đây để trước hết tự nhắc mình, sau đó là cho ai quan tâm và không ngại đọc.
Có lẽ do cơ duyên và may nên tôi được mời làm đạo diễn những chương trình của nhiều nhạc sĩ gạo cội
Đạo diễn Phạm Hoàng Nam - Ảnh: NVCC
Với nhà sản xuất, thường thì những dự án lớn và quan trọng, mình chỉ làm việc với nhà sản xuất "ruột", tức là họ không chỉ là nhà sản xuất mà còn phải là bạn bè lâu năm hiểu nhau và cùng chung đam mê, chung tầm nhìn và chung trình độ cảm thụ về âm nhạc.
Nhà sản xuất cũng phải là các hãng tên tuổi lâu năm và uy tín trong nghề, uy tín trong xã hội và với các
Ê kíp chuẩn bị kỹ càng từ ánh sáng, âm thanh đến dàn nhạc để mỗi đêm nhạc trọn vẹn - Ảnh: BTC
Nhà sản xuất thiếu kinh nghiệm, uy tín, ham hoành tráng, cả nể, đội ngũ sáng tạo quá ngẫu hứng, quá bay hoặc thích thể hiện cái tôi của mình… sẽ dẫn đến nhưng yếu tố rủi ro cho chương trình, cả "tiếng" lẫn "miếng". Vì show ca nhạc bán vé khác hoàn toàn với show sự kiện hay lễ hội, khi kinh phí từ nguồn nhà nước hoặc nguồn kinh phí quảng bá thương hiệu.
Với định dạng sân khấu và địa điểm, tôi hay chia thể loại chương trình âm nhạc ra thành 3 loại: Nhạc cho tai, nhạc cho mắt và nhạc cho tay chân.
Với những đêm nhạc có tính chất "thính phòng", cổ điển, lãng mạn và hơi hoài niệm, thì chỉ không gian trong nhà hát và số lượng khán giả vừa phải sẽ ấm cúng gần gũi, đặc biệt là với khán giả lớn tuổi, đồng thời âm thanh ánh sáng cũng dễ xử lý tinh tế hơn. Với đêm nhạc trẻ "cho tay chân", lễ hội, festival "cho mắt" thì mới cần không gian rộng ngoài trời, đông người, sân khấu, âm thanh màn hình hoành tráng.
Trừ khi có tài trợ hoặc nhân dịp kỷ niệm lớn mới nên bố trí dàn nhạc phong cách giao hưởng hoành tráng đông người, còn thì nên gói ghém ở quy mô vừa phải, cân đối giữa hát và nhạc, thường là band điện tử thêm một số cây dàn dây.
Từng chi tiết ánh sáng, dàn nhạc và âm thanh đều quyết định thành công của chương trình - Ảnh: NVCC
Sân khấu ham lớn quá sẽ trống trải nếu ít người trên đó, sẽ tốn kém hơn nữa nếu lấp không gian bằng cách thêm ra nhiều cách dàn dựng múa may, hợp xướng đông người và phối khí phức tạp, quy mô, chưa nói càng phối hoành tráng càng phải tập luyện nhiều hơn, mà đôi khi nhạc phẩm của các nhạc sĩ không phải bản nào cũng đòi hỏi sự cầu kỳ.
Sân khấu quá lớn, nhất là ở những địa điểm như nhà thi đấu vừa loãng, vừa khó nghe, vừa kém sang cho chương trình dạng này. Sân khấu sang trọng thì thường đẹp ngay từ khu sảnh chờ đến chỗ ngồi.
Khi nghệ thuật trở thành một ngành công nghiệp
Với ca sĩ khách mời, thường mỗi chương trình phải cân nhắc kỹ số lượng ca sĩ, nhất là các "sao" vì càng tên tuổi thì càng đắt, thậm chí có sao còn không có thời gian luyện tập đủ. Chỉ nên tính toán cân đối số lượng ca sĩ, nghệ sĩ theo vài tên tuổi đinh để bán vé, còn lại theo giọng ca và phong cách phù hợp với biên tập hợp lý.
Gom toàn tên tuổi nổi tiếng thì chỉ khi có mạnh thường quân tài trợ hay chương trình dạng "cúng cụ", còn không thì sô dễ gãy. Chưa nói việc này còn có thể "làm hư khán giả", khi cứ phải đông sao, phải là đại nhạc hội mới đi xem.
Với quy mô dàn dựng, các đêm nhạc dạng nghe quan trọng hơn nhìn và khán giả lớn tuổi là chính, thì không cần thiết phải nhiều chiêu trò và kỹ xảo. Cái khán giả cần nhất là ca sĩ hát chuẩn, nhạc phối hay, sắp xếp bài và dàn dựng hợp lý, sân khấu hình ảnh tinh tế và tạo hình nghệ thuật gắn với chủ đề.
Mỗi bài nhạc, mỗi ca sĩ, mỗi nhạc công đều là mắt xích quan trọng trong tổng thể chương trình - Ảnh: BTC
Với ê kíp kỹ thuật và các nhà cung cấp, sân khấu càng lớn càng cần thời gian sản xuất, lắp đặt. Đèn càng nhiều, màn hình càng lớn càng thêm thời gian lập trình. Chương trình càng dài càng tốn visual minh họa. Nhưng với công nghệ hiện đại, việc lập trình ánh sáng, hình ảnh và hiệu ứng sân khấu có thể làm offline từ trước rồi đến nơi chỉ hiệu chỉnh.
Riêng âm thanh thì cần thời gian set up tại chỗ. Sound check cho dàn nhạc điện tử thường mất nửa buổi, cho dàn nhạc lớn nhiều acoustic và khí nhạc thì mất cả ngày. Nên càng ham dàn nhạc lớn càng phải tốn tiền và thời gian cho set up.
Đêm nhạc chỉ thực sự trọn vẹn khi khán giả cảm thấy “đúng giá trị tấm vé” họ mua - Ảnh: T.T.D.
Với khán giả, nếu đối tượng của triết học là các khái niệm, đối tượng của khoa học là các hiện tượng, thì đối tượng của nghệ thuật là cảm xúc. Cảm xúc của người thưởng thức nghệ thuật và sự tương tác giữa người sáng tạo và người thụ hưởng tác phẩm là trọng tâm của sự thành công.
Không giống đi chợ mua hàng, trong thị trường nghệ thuật, cũng là bỏ đồng tiền ra, nhưng mua bức tranh, bức tượng hay thậm chí một bản quyền bài nhạc... người mua còn cảm giác có một cái gì cầm nắm hay sở hữu được. Còn khi bỏ tiền ra mua vé đi xem một chương trình ca nhạc thì khán giả không có gì nhận về trừ cảm xúc.
Mức độ thành công của một chương trình tỉ lệ thuận với sự thăng hoa cảm xúc của khán giả. Ngược lại, không cần biết ý đồ nghệ thuật hay quy mô dàn dựng ra sao, nếu số đông khán giả không "happy" là chương trình thất bại. Khán giả không chỉ đi nghe hay xem ca nhạc mà còn đi gặp gỡ bạn bè, người thân, kỷ niệm.
Đi xem ca nhạc còn lại một trải nghiệm tương tác xã hội và tấm vé xem không chỉ là một trao đổi tiền - hàng dạng vật chất, nó có nhiều ý nghĩa tinh thần trong đó. Tất nhiên rất khó để một chương trình phù hợp tất cả mọi người, nhưng chính vì vậy mà việc hiểu khán giả giống như hiểu "khách hàng" là mức đo thành công của người nghệ sĩ biểu diễn và các nhà sản xuất - doanh nhân kinh doanh văn hóa và điều này phải luôn đặt lên hàng đầu.
Khán giả thưởng thức không chỉ âm nhạc, mà cả trải nghiệm tổng thể từ hình ảnh, sân khấu đến cảm xúc - Ảnh: BTC
Nhà sản xuất giỏi là người biết tạo cảm hứng cho nghệ sĩ, để rồi nghệ sĩ sẽ tạo cảm hứng cho khán giả. Tôn trọng khán giả đúng cách không phải chỉ cho họ nghe hay xem gì, mà được nghe và xem với chất lượng cao nhất, xứng đáng với kỳ vọng và tấm vé họ mua.
Người Việt bao đời gắn với cây lúa và ruộng đồng nên quen coi trọng nguồn gốc, cội rễ và sự tình cảm, tình làng nghĩa xóm. Chuyển qua làm ăn cũng hay dựa vào chữ tín, vào quan hệ, nên trong showbiz xưa giờ đều hay xuề xòa trong thỏa thuận văn bản, hợp đồng. Cách làm văn hóa vì thế cũng mang màu sắc "tiểu nông" bao năm đã quen, kể cả một số bầu sô lão luyện trên thị trường.
Thậm chí khi việc lỡ đổ bể thì có bầu sô đổ nợ, bán nhà, chây ỳ thanh toán... người làm đòi tiền không được thì lôi nhau ra thiên hạ, lên mạng xã hội thay vì lặng lẽ ngồi bàn giải pháp trong nội bộ hay dựa vào pháp luật. Và khi đó cả xã hội biến thành quan tòa mà không có chánh án.
Chương trình concert nhà hát đầu tiên dạng tác giả - tác phẩm tôi làm với nhạc sĩ Trần Tiến năm 2000 tên là Ngẫu Hứng - Trần Tiến.
Nhậu với anh nhiều lần và nhiều nơi, toàn thấy anh ngẫu hứng hát và cười bất kể ngồi đâu, kể cả hát nhưng bài buồn nẫu ruột. Nên rất thương, đồng cảm với những giọt nước mắt của anh khi có sân khấu đó rồi mà không được hát.
Công nghiệp văn hóa đòi hỏi tổ chức bài bản, không thể làm ngẫu hứng một cách máy móc - Ảnh: NVCC
Đưa khái niệm "công nghiệp" vào làm showbiz không phải chuyện câu chữ, nó đòi hỏi sự hiểu biết và thay đổi trước hết là tư duy hệ thống, sau đến lộ trình và mô hình được "luật hóa" chuyên nghiệp bài bản, chứ không thể làm ngẫu hứng và cứ khi có chuyện lại nhờ mạng xã hội giải quyết được, kể cả nghệ sĩ lẫn nhà sản xuất. Khán giả của "công nghiệp văn hóa" thời nay cũng rất khác xưa.
Và dù "ngẫu hứng" hay "công nghiệp" thì một điều dù không thể luật hóa nhưng quan trọng, đó là phép ứng xử. Nó cũng là văn hóa và cần có nghệ thuật.
Về tâm linh, số 4 hình như không phải con số may mắn? Nhưng sẽ không là vấn đề lớn nếu ta học hiểu được từ các tiền bối.
Nhạc sĩ Văn Cao: "Từ đây người biết yêu người / Từ đây người biết thương người".
Nhạc sĩ Phạm Duy: "Tình yêu đây là khí giới / Tình thương đem về muôn nơi / Việt Nam đây tiếng nói đi xây tình người".
Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn: "Hãy yêu nhau đi cho ngày quên tháng / Hãy trao cho nhau hạnh phúc lẫn thương đau".
Nhạc sĩ Trần Tiến: "Hà Nội cái gì cũng rẻ, chỉ có đắt nhất là tình người thôi".
Phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam
